Nằm tại thôn Phù Oanh, xã Tống Trân, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên, đền Phượng Hoàng có tên tự là “Phượng Hoàng Từ”, tên Nôm là “Đền Cúc Hoa”. Đây không chỉ là một di tích lịch sử quan trọng mà còn là biểu tượng tinh thần của tình yêu, lòng thuỷ chung và đức hạnh. Tương truyền, ngôi đền được xây dựng để tôn thờ bà Cúc Hoa, người phụ nữ tài sắc vẹn toàn trong truyện thơ dân gian "Tống Trân - Cúc Hoa".
Truyền Thuyết Về Bà Cúc Hoa
Theo truyện thơ dân gian, Cúc Hoa là một thiếu nữ xinh đẹp, con nhà giàu có nhưng sống giản dị và giàu lòng thương người. Bà đã từ bỏ lầu son gác tía, kết duyên với Tống Trân – một chàng trai nghèo nhưng hiếu học. Cúc Hoa không chỉ chăm lo gia đình mà còn nuôi chồng ăn học, giúp Tống Trân thi đỗ Trạng nguyên. Mặc dù xa cách chồng trong suốt 10 năm, bà vẫn giữ trọn lòng thuỷ chung, chăm sóc mẹ chồng chu đáo. Khi có cuộc sống giàu sang, bà vẫn rất khiêm nhường, không nhận phần hơn về mình. Tấm lòng hy sinh và đức hạnh của bà đã trở thành hình mẫu lý tưởng cho các thế hệ phụ nữ Việt Nam.
Hành Trình Tới Đền Phượng Hoàng
Để đến đền Phượng Hoàng, du khách xuất phát từ trung tâm thành phố Hưng Yên, đi theo quốc lộ 39A đến ngã ba cầu Triều Dương. Sau khi đi dọc đê sông Luộc khoảng 14 km, bạn rẽ trái vào đường liên xã Tống Trân - Minh Tiến, tiếp tục đi 3 km để tới thôn Phù Oanh. Toàn tuyến đường dài 25 km, dễ dàng di chuyển bằng ô tô, xe máy hoặc xe đạp.
Kiến Trúc Đền Phượng Hoàng
Theo lời kể của các cụ cao niên trong làng thì di tích được xây dựng trên thế đất hình con Phượng Hoàng và đây cũng là mảnh đất mà xưa kia khi Tống Trân về “vinh quy bái tổ” đã làm nhà cho mẹ và vợ ở trước khi chàng trở lại kinh thành. Sau này, khi Cúc Hoa mất, nhân dân đã xây đền thờ bà trên khu đất bà ở khi còn sống.
Theo dân gian truyền lại, trước kia đền Phượng Hoàng xây dựng với quy mô kiến trúc lớn. Khu thờ chính có kết cấu kiểu chữ Đinh (丁) gồm Tiền tế 05 gian và Hậu cung 05 gian. Các cấu kiện kiến trúc được làm từ gỗ lim vững chắc với nhiều mảng chạm khắc đẹp, có giá trị mỹ thuật cao. Song qua thời gian và những biến động của lịch sử nên ngôi đền đã bị hư hỏng nhiều. Đến những năm 80 của thế kỷ XIX, ngôi đền chỉ còn 3 gian nhưng vẫn khang trang, lộng lẫy. Sau đó, một cơn bão lớn đã làm sập đền và nhân dân dịa phương đã góp công, góp của phục dựng, trùng tu lại đền với quy mô có phần rộng hơn. Hiện nay, di tích toạ lạc trên khuôn viên rộng 6.750 m2 với kết cấu kiến trúc hình chữ Đinh gồm hai toà Tiền tế và Hậu cung.
Tiền Tế
• Tòa Tiền tế gồm 5 gian được làm theo kiểu chồng diêm hai tầng. Phần cổ diêm được chạm khắc tinh xảo với các đề tài trang trí như tứ quý (thông, cúc, trúc, mai) và những tích truyện cổ.
• Cửa chính được làm theo kiểu “Thượng song hạ bản” với các hoa văn tỉ mỉ, thể hiện sự khéo léo của nghệ nhân xưa.
• Gian trung tâm Tiền tế nổi bật với ban thờ công đồng, đôi câu đối ca ngợi đức hạnh của bà Cúc Hoa, và bức đại tự sơn son thếp vàng khắc ba chữ “Trí Tài Khôn” (Người phụ nữ có tài trí cao). Gian bên trái tiền tế treo một quả chuông lớn niên hiệu thời Bảo Đại. Minh văn trên thân chuông nội dung ghi về việc công đức tu bổ đền. Đây cũng là nơi để kiệu long đình. Kiệu gồm hai tầng được sơn son thếp vàng với nhiều mảng đề tài trang trí khác nhau như: Hổ phù, hoa cúc, lương long chầu ngọc, lá đề,… Kiệu được dùng vào mỗi dịp lễ hội của đền.
Hậu Cung
• Hậu cung gồm hai gian. Gian Hậu cung ngoài là nơi để mộ phần của bà Cúc Hoa. Tương truyền, khi Cúc Hoa mất, nhân dân đã an táng bà trên khu đất khi còn sống bà đã ở và sau này dân làng lập đền thờ bà tại khu đất đó. Phần mộ được xây theo kiểu lầu nhỏ, dựng cột bốn góc, lợp mái. Mặt trước mộ đề 3 chữ Hán “Cốt chính từ”.
• Gian Hậu cung thứ hai có kiến trúc theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái với bốn đầu đao cong thanh thoát. Hai đầu kìm ngậm đường bờ nóc, phần cổ diêm tạo hàng song gỗ, những tia nắng mặt trời xuyên qua đây tạo nên ánh sáng tự nhiên cho hậu cung. Đây là một điểm khác biệt của đền Phượng Hoàng so với nhiều công trình kiến trúc khác. Nơi đây đặt ngai và tượng thờ bà Cúc Hoa. Pho tượng được làm bằng gỗ, cao 40 cm, với khuôn mặt hiền hậu, phúc từ.
• Gian bên phải Hậu cung là ban thờ bà cô tổ dòng ho Lương, người có công đứng ra huy động nhân dân địa phương góp công, góp của xây dựng ngôi đền thờ bà Cúc Hoa. Trên ban thờ là ngai và tượng của bà.
• Bên trái Hậu cung là ban thờ vọng tứ phủ và bia hậu ghi tên các dòng họ đã có công khai phá và phát triển vùng đất này.
Về phía Nam của đền là nhà Mẫu gồm ba gian hai chái. Nhà mẫu được làm đơn giản với kiến trúc kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói mũi. Các bộ vì được kết cấu theo kiểu vì kèo đơn giản. Nền nhà lát gạch bát. Tại gian trung tâm là ban thờ mẫu. Ba vị mẫu ngồi theo tư thế hàng ngang. Mẫu thượng thiên ngồi giữa, hai bên là mẫu địa và mẫu thoải. Phía trước ban thờ mẫu là nhang án với nhiều đồ thờ tự.
Nhìn chung, đền Phượng Hoàng là một di tích có quy mô không đồ sộ nhưng từ tổng thể kiến trúc đến cách bái trí các đồ thờ tự tạo nên vẻ đẹp linh thiêng và thành kính như nhắc nhở mọi người nhớ đến người phụ nữ tài sắc vẹn toàn, sống có tình, có nghĩa đó là bà Cúc Hoa.
Giá Trị Lịch Sử
Đền Phượng Hoàng không chỉ gắn liền với câu chuyện cảm động về bà Cúc Hoa mà còn là nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng:
• Thời kỳ kháng chiến chống Pháp và Mỹ: Đền là nơi họp bí mật của các cán bộ cách mạng, tổ chức các phong trào kháng chiến và giải phóng địa phương.
• Ngày nay: Đền được trùng tu khang trang, trở thành nơi tổ chức các sự kiện văn hóa, tín ngưỡng, và giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống yêu nước.
Lễ Hội Đền Phượng Hoàng
Lễ hội lớn nhất của đền được tổ chức vào tháng Ba âm lịch hàng năm, nhằm tưởng nhớ công lao của bà Cúc Hoa. Các hoạt động chính bao gồm:
• Lễ dâng hương: Người dân và du khách dâng lễ vật như xôi, gà, hoa quả để tỏ lòng kính trọng.
• Rước kiệu: Kiệu long đình được trang hoàng lộng lẫy, tái hiện không khí lễ hội truyền thống.
• Trò chơi dân gian: Chọi gà, kéo co và các hoạt động nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa địa phương.
Kinh Nghiệm Tham Quan
• Thời gian lý tưởng: Tháng Ba âm lịch là thời điểm thích hợp nhất để tham dự lễ hội và tận hưởng không khí nhộn nhịp.
• Hoạt động không thể bỏ qua: Tìm hiểu kiến trúc đền, nghe kể về truyền thuyết Tống Trân - Cúc Hoa, và tham gia lễ hội.
• Ẩm thực địa phương: Du khách có thể thưởng thức đặc sản Hưng Yên như nhãn lồng, bánh cuốn Phù Cừ, hoặc bún thang.
Không chỉ là một công trình kiến trúc đẹp, đền Phượng Hoàng còn mang giá trị lịch sử và văn hóa to lớn. Đây là nơi lưu giữ câu chuyện cảm động về tình yêu và đức hạnh, đồng thời là địa chỉ giáo dục tinh thần yêu nước và lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ.
Đền Phượng Hoàng là một điểm đến không thể bỏ qua đối với những ai yêu thích văn hóa và lịch sử Việt Nam. Từ truyền thuyết cảm động, kiến trúc độc đáo, đến lễ hội sôi động, nơi đây hứa hẹn mang lại cho du khách những trải nghiệm đáng nhớ. Hãy ghé thăm đền Phượng Hoàng để cảm nhận vẻ đẹp và giá trị vĩnh cửu của một di sản văn hóa đậm chất Việt.
